Bu yazıda, Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisinin (ÇÇKA) tanılanmasında öne çıkan konuşma özellikleri ve bu bozukluğa eşlik eden sorunlar ele alınmaktadır. Dil ve konuşma terapistlerinin klinik gözlemlerine dayanan bu çalışma, ÇÇKA’yı diğer konuşma sesi bozukluklarından ayırt etmede hangi belirtilerin daha belirleyici olduğunu incelemektedir. ÇÇKA’nın konuşma özelliklerini daha iyi anlamak, tanı sürecindeki güçlükleri görmek ve klinisyenlerin bu bozukluğa nasıl yaklaştığını öğrenmek istiyorsanız, bu yazıyı okuyabilirsiniz. Keyifli okumalar dilerim.

Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisi (ÇÇKA), konuşma için gerekli istemli hareketlerin motor planlama ve programlama süreçlerindeki bozukluklardan kaynaklanan, konuşma seslerinin tutarsız üretimi ve prozodik bozulmalarla seyreden, nörolojik temelli bir motor konuşma bozukluğudur.

ÇÇKA’nın tanılanması, klinisyenler arasında görüş birliğinin sınırlı olması, belirtilerin heterojenliği ve diğer konuşma sesi bozukluklarıyla örtüşen özellikler göstermesi nedeniyle dil ve konuşma terapisi alanındaki en tartışmalı ve en zor klinik tablolardan biridir. Günümüze kadar ÇÇKA için evrensel olarak kabul edilmiş, geçerli ve standart bir tanı yöntemi geliştirilememiştir. Bu nedenle, klinik uygulamada tanı koyma süreci büyük ölçüde uzman dil ve konuşma terapistlerinin algısal değerlendirmelerine ve mesleki deneyimlerine dayanmaktadır. ÇÇKA’nın düşük varsayılan prevalansı, önceki çalışmalarda sınırlı sayıda örneklem kullanılması, çocuklar arası belirti çeşitliliği ve olgunlaşmaya bağlı değişimler, bu bozukluğa özgü ayırt edici özelliklerin belirlenmesini zorlaştırmaktadır.

Tanıya ilişkin bu belirsizlik, ÇÇKA’nın hatalı tanılanması riskini artırmakta; yanlış etiketleme ise uygun olmayan terapi planlarına, ailelerde kaygıya ve çocuğun günlük yaşama katılımında kısıtlılıklara yol açabilmektedir. Fonolojik bozukluk ile ÇÇKA farklı bozukluklar olup, farklı müdahale yaklaşımları gerektirmektedir.

Bu çalışmanın temel amacı, İranlı Dil ve Konuşma Terapistlerinin ÇÇKA’nın konuşma özellikleri ve eşlik eden problemleri konusundaki bilgi, görüş ve klinik deneyimlerini ortaya koymak; bu görüşler arasında bir uzlaşı olup olmadığını belirlemek ve elde edilen bulguları uluslararası literatürde kabul edilen tanı çerçeveleriyle karşılaştırmaktır. Bu doğrultuda çalışma, anket temelli, kesitsel bir tarama araştırması olarak yürütülmüş ve İran’ın farklı bölgelerinde çalışan 260 dil ve konuşma terapistinden veri toplanmıştır.

Ankette ÇÇKA’ya ilişkin dört farklı tanım sunulmuş ve yalnızca biri doğru olarak seçilmiştir. Katılımcıların %76,5’i ASHA’nın kapsamlı tanımını doğru olarak seçmiştir. Araştırma bulguları, İranlı Dil ve Konuşma Terapistlerinin ÇÇKA tanısında belirli konuşma özellikleri üzerinde anlamlı bir görüş birliği sağladığını göstermiştir.

Katılımcıların %75,6’ sı tarafından ortak olarak bildirilen ve ÇÇKA’nın temel konuşma özellikleri olarak belirtilen dokuz temel konuşma özelliği şunlardır:

·        Tutarsızlık (inconsistency) (%86,9),

·        Ünsüz dizilimi problemleri (%75),

·        Düşük konuşma anlaşılırlığı (%75),

·        Arayışsal artikülasyon hareketleri (%72,7),

·        Yavaş diadokokinetik hız (ardışık hece tekrar hızı) (%72,3),

·        Artikülatör konfigürasyon sorunları (%66,2),

·        Çok heceli kelimelerde güçlük (%62,7),

·        Üst-segmental (prozodik) bozukluklar (%56,2)

·        Metatez (seslerin yer değiştirmesi) (%53,5).

Çalışmanın en dikkat çekici bulgularından biri, İranlı klinisyenler tarafından en sık seçilen, ÇÇKA’nın ayırt edici temel belirteci olarak görülen konuşma özelliğinin tutarsız konuşma üretimi (%86,9) olmasıdır.  ASHA’nın ÇÇKA tanımıyla hemfikir olmayan ya da klinik pratiğinde ÇÇKA vakasıyla karşılaşmamış katılımcıların dahi bu özelliği yüksek oranda seçmiş olması, tutarsızlığın klinik uygulamada güçlü bir “ayırt edici işaret” olarak kullanıldığını göstermektedir. Bununla birlikte, literatürde tutarsızlığın hangi düzeyde ve nasıl ölçülmesi gerektiği konusunda görüş ayrılıklarının devam ettiği, bu nedenle alanda daha fazla ampirik çalışmaya ihtiyaç olduğu vurgulanmaktadır.

Tüm doktora derecesine sahip katılımcılar ve uzmanların %82,7’si tutarsız konuşma üretimini ÇÇKA’nın temel özelliği olarak tanımlamıştır. Eğitim düzeyi ile bazı konuşma özelliklerinin seçimi arasında anlamlı farklılıklar bulunmuş; özellikle ünlü hataları, küme düşmeleri, dizilim sorunları ve üst-segmental bozukluklar doktora derecesine sahip katılımcılar tarafından daha sık bildirilmiştir.

ÇÇKA’ya eşlik eden sorunlar açısından bakıldığında, ince motor beceri zayıflığı (%62,7) en sık bildirilen eşlik eden problem olmuştur. Dil bozuklukları ve okuma-yazma güçlükleri bunu izlemiştir. Tanı konusunda tamamen emin olan katılımcılar, dil bozukluklarını ÇÇKA’nın önemli eşlik eden özelliklerinden biri olarak tanımlamıştır. Bulgular, İranlı klinisyenlerin ÇÇKA’yı yalnızca motor konuşma planlama bozukluğu olarak değil, aynı zamanda dil temelli bozukluklarla birlikte ele aldıklarını göstermektedir.

Sonuç olarak bu çalışma, İranlı Dil ve Konuşma Terapistlerinin ÇÇKA tanısında dokuz temel konuşma özellikleri üzerinde görüş birliği sağladığını göstermektedir. Bulgular, klinik uygulamada ÇÇKA’nın ayırıcı tanısı için tek bir belirteç yerine, birden fazla konuşma özelliğinin birlikte değerlendirilmesinin gerekliliğini desteklemektedir. Kullanılan özellik sayısı yüksek olmakla birlikte, bulgular farklı dillerde yapılan önceki çalışmalarla ve uzman görüşleriyle tutarlı olduğunu ve bu görüşlerin uluslararası tanı ölçütleriyle büyük ölçüde örtüştüğünü ortaya koymuştur. Ayrıca bu veriler, İranlı klinisyenlerin ÇÇKA’ya ilişkin teorik ve klinik bilgi düzeylerinin uluslararası literatürle uyumlu olduğunu ortaya koymaktadır.

Gelecek araştırmalarda, tanı özelliklerinin şiddet derecelerini içeren ölçeklerin geliştirilmesi önerilmektedir. Farsça konuşan çocuklar için dile özgü tanısal verilerin geliştirilmesi ve kültürel-dilsel farklılıkları dikkate alan araştırmaların yapılmasının önemini vurgulamaktadır. Bu yönüyle araştırma, hem klinik uygulamaya hem de gelecekte yapılacak çalışmalara güçlü bir kuramsal ve pratik zemin sunmaktadır.

KAYNAKÇA

Imani Shakibayi, M., Zarifian, T., & Zanjari, N. (2019). Speech characteristics of childhood apraxia of speech: A survey research. International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology, 126, 109609.  https://doi.org/10.1016/j.ijporl.2019.109609

Hazırlayan: Stj. DKT Rabia Zeynep Korkmaz